O que non se pode desaprender: a defensa da Revolución Bolivariana
Defender a Revolución Bolivariana en 2026 non é só denunciar a agresión imperialista. É defender e afondar nos procesos a través dos cales un pobo está aprendendo a se gobernar a si mesmo
Estiven recentemente nunha asemblea no oeste caraqueño onde comuneiras e comuneiros debateron como priorizar recursos limitados. A discusión non foi doada. Había desacordos sobre se investir primeiro nun sistema de fornecemento de auga, nunha iniciativa produtiva ou na reparación dun espazo comunal. As voces superpoñíanse nalgúns momentos, os argumentos facíanse e refacíanse e as decisións tardaban en chegar. Desde fóra, aquela podería parecer unha reunión rutineira e mesmo tediosa. Desde dentro, a cuestión é moi distinta: un esforzo colectivo por pensar a vida material baixo presión.
Asembleas como esta non son excepcionais. Forman parte do funcionamento ordinario dunha sociedade que, mesmo en condicións de asedio imperialista, continúa organizando a súa vida material e política. Trátase dunha realidade que con frecuencia se perde nos relatos sobre Venezuela escritos desde lonxe, onde a atención se adoita centrar na "alta política" –declaracións institucionais, negociacións, respostas xeopolíticas– mentres se pasa por alto o denso tecido de prácticas políticas cotiás que sosteñen o proceso revolucionario.
O meu argumento aquí é que o que se podería percibir como simple inercia debe ser entendido como algo moito máis fondo: a expresión dun proceso histórico en curso que, ao longo de máis de dúas décadas, transformou non só as institucións, senón tamén as capacidades do propio pobo traballador.
Para comprender a persistencia da Revolución Bolivariana a catro meses do secuestro do Presidente Nicolás Maduro e a deputada Cilia Flores e do ataque contra o país, non abonda con mirar o Estado, o liderado ou mesmo a política económica, aínda que non debemos deixar de lado a análise nese terreo. Tamén hai que examinar outro plano: a produción de conciencia política. O que está en xogo non é só a soberanía no seu sentido formal, senón o grao en que unha sociedade desenvolveu a capacidade de se comprender, organizar e reproducir a si mesma –o que noutros textos chamei "soberanía popular"–. É aquí onde a cuestión da educación popular se fai central.
O imperialismo non opera unicamente a través da forza material, senón tamén mediante a produción de sentido. A súa violencia non é só destrutiva; é pedagóxica. Golpes de Estado e intentos de golpe, bombardeos, secuestros e bloqueos están deseñados non só para debilitar materialmente un país, senón tamén para inculcar leccións: que resistir é inútil, que a soberanía é inviábel, que a submisión é inevitábel.
Esa pedagoxía esténdese ao plano simbólico. Os relatos dos grandes medios falan dunha "normalización" en Venezuela –isto é, dun realiñamento progresivo cunha orde global ditada desde o Norte– ou, na súa falta, dunha "ditadura" aínda vixente, sobre a cal se aveciña un colapso inminente. En ambos os casos, a operación é a mesma: sobrescribir a realidade vivida e producir un sentido común no que as alternativas á orde capitalista e imperialista se presentan impensábeis. Deste xeito, o imperialismo busca moldear non só o que a xente pode facer, senón tamén o que pensa que é posíbel.
Lamentabelmente, algúns sectores da esquerda terminan producindo un marco similar, aínda que nunha linguaxe distinta. Cando suxiren –de forma explícita ou implícita– que o ocorrido en Venezuela despois do 3 de xaneiro equivale a unha traizón ou unha capitulación, non só terxiversan a realidade; tamén borran o protagonismo do pobo venezolano. Ao facelo, reproducen unha lóxica que reduce o chavismo a unha condición de espectador, en lugar de recoñecelo como protagonista dun proceso que construíu e sostivo activamente.
Aprender na loita
Este discurso bate con límites cando topa cunha sociedade politicamente organizada. En Venezuela, a tentativa do imperialismo de impoñer unha pedagoxía da resignación choca con algo que eu vexo decote: un pobo que aprendeu, a través da práctica, a interpretar e actuar sobre as súas condicións. Por suposto, este proceso desenvolveuse de maneira desigual –como ocorre en toda experiencia revolucionaria, onde a conciencia política e a organización avanzan a ritmos distintos segundo os territorios e sectores. Mais esa desigualdade non nega a transformación. O que existe hoxe é unha sociedade marcada pola experiencia dunha práctica política compartida de case tres décadas.
Desde os seus inicios, o Proceso Bolivariano colocou a educación no centro do seu proxecto. Baixo o liderado do Comandante Hugo Chávez, a educación nunca foi tratada como unha cuestión secundaria ou técnica, senón como un terreo decisivo de loita. Esta orientación nútrese da "Árbore das Tres Raíces", que inclúe non só o líder da independencia Simón Bolívar e o revolucionario campesiño Ezequiel Zamora, senón tamén a Simón Rodríguez.
Rodríguez, mestre de Bolívar, sostiña que as nacentes repúblicas latinoamericanas non se podían construír sobre formas de pensamento herdadas da orde colonial. A súa insistencia en que "ou inventamos ou erramos" operaba como un principio metodolóxico: a transformación social exixe a produción de novas formas de pensar, arraigadas na realidade e na práctica. A centralidade que Chávez outorgou á educación popular pode lerse como unha continuación desta tradición robinsoniana (Robinson foi o pseudónimo de Rodríguez) en condicións contemporáneas.
Esta perspectiva encontrou unha expresión concreta en iniciativas como a Misión Robinson, que, co apoio de brigadas internacionalistas cubanas, levou a alfabetización a 1,5 millóns de venezolanas e venezolanos. Pero reducir a dimensión pedagóxica da revolución a programas formais sería perder de vista o seu aspecto máis decisivo. O que se despregou ao longo dos anos é algo moi amplo: un vasto proceso no que a aprendizaxe acontece a través da participación na propia vida social e política –a través de asembleas, mobilizacións, loitas pola terra e acción organizada. Isto complementouse cun esforzo sostido de formación política, no que Hugo Chávez desempeñou un papel central como educador popular, articulando constantemente a historia e a teoría cos desafíos concretos da construción do socialismo.
As loitas pola terra, os contragolpes e as asembleas comunais non son só formas de acción; son procesos de formación. Neles, as persoas aprenden a deliberar, a confrontar relacións de dominación arraigadas, a xestionar recursos colectivos, a superar contradicións non antagónicas e a asumir responsabilidade por resultados compartidos. A través destas prácticas, fórmanse novos suxeitos políticos capaces de comprender, organizar e transformar a súa realidade.
O resultado foi unha transformación ampla, aínda que desigual. A revolución non só transformou o acceso a recursos ou institucións; ampliou o número de persoas capaces de pensar e actuar politicamente.
Irreversibilidade: o que non se pode desfacer
Velaquí onde a cuestión da irreversibilidade, exposta recentemente por Chris Gilbert nun artigo cuxa lectura recomendo, se volve decisiva. Retomando a obra do filósofo húngaro István Mészáros, Chávez formulaba que os procesos revolucionarios poderían, en certas condicións, acadar un punto de non retorno. Esta noción adóitase interpretar en termos institucionais, pero a súa dimensión máis profunda atópase nas bases, onde o cambio é, por dicilo dalgún xeito, molecular.
Despois de máis de vinte e sete anos, a Revolución Bolivariana xerou unha densa acumulación de experiencias políticas vividas colectivamente. Millóns de persoas participaron en procesos de organización, toma de decisións e loita. Non só foron testemuñas da política: practicárona.
Desde dentro do proceso, resulta evidente que esta experiencia non se pode reverter doadamente. As institucións poden transformarse, as políticas poden ser reorientadas e os recursos reasignados. Pero o coñecemento producido a través da práctica vivida –a capacidade de interpretar e organizar– non desaparece. As persoas (incluída a dirección política do proceso) non poden simplemente "desaprender" o que viviron.
Se a Revolución Bolivariana opera como un amplo campo de aprendizaxe política, a súa expresión máis desenvolvida atópase nas comunas. Alí, a toma de decisións colectiva é unha práctica cotiá. A comuna non é un refuxio local fronte ao sistema nin unha simple unidade administrativa. É un espazo onde se forxan novas relacións sociais –onde, potencialmente, a cooperación despraza á competición e onde a política se volve inseparable da organización mesma da vida.
Ao mesmo tempo, sería un erro considerar o proxecto comunal como autosuficiente ou totalizante en si mesmo. Desde unha perspectiva chavista, marxista e leninista, a comuna non pode permanecer illada se aspira a despregar o seu verdadeiro potencial revolucionario. Debe volverse nacional e articularse con outras esferas de poder, incluído o goberno. O horizonte non é un mosaico de experiencias locais desconectadas, senón a transformación da sociedade no seu conxunto.
Isto non é unha preocupación abstracta. Desde onde me sitúo, é evidente que as comunas –aínda marxinais na economía nacional– non poden sosterse nin expandirse se o Estado cae en mans de forzas hostís á revolución. Perder o goberno non implicaría a desaparición inmediata da organización popular, mais si interrompería a posibilidade de avanzar cara á democracia substantiva capaz de erosionar o metabolismo do capital, a que precisamente comeza a emerxer nas comunas.
Isto non significa que o apoio ao goberno deba ser acéfalo. A relación entre o poder popular e o Estado foi obxecto de disputa en distintos momentos desde os inicios do proceso. Houbo conxunturas nas que o goberno se distanciou do proxecto comunal, para logo regresar a el baixo a presión dos sectores máis organizados.
Contra a aposta "segura"
Isto devólvenos ás declaracións derrotistas de certos intelectuais de esquerda, que teiman en que a Revolución Bolivariana xa rematou, que o goberno claudicou, que o que queda é pouco máis que unha casca baleira. Desde fóra, isto pode parecer realismo. Desde dentro, revela unha incomprensión profunda do proceso. No fondo, estas lecturas evidencian unha incapacidade para comprender a irreversibilidade.
Quen afirma ou suxire que todo está perdido tende a centrarse no Goberno como se fose o único depositario da revolución. Desde esa perspectiva, calquera concesión táctica ou retroceso preséntase como proba definitiva de colapso. O que desaparece nestas análises é a experiencia política acumulada de millóns de persoas que durante décadas aprenderon a organizarse, deliberar e actuar colectivamente –e que, a través desa práctica, tamén son capaces de identificar erros, formular críticas e empurrar procesos de rectificación cando é necesario.
Esta omisión non é neutra. Adoita reflectir unha ollada eurocéntrica que volve invisíbel o suxeito político do Sur global, ou unha lente xeopolítica rudimentaria que privilexia a forma institucional por riba da experiencia vivida e subestima a axencia do pobo organizado. Desde ese punto de vista, a revolución convértese en algo que se pode declarar "rematado" desde a distancia. Desde onde me sitúo, esa afirmación non se sostén.
Declarar que "todo rematou" non é simplemente un erro na análise; ten consecuencias políticas. Dificulta a loita nun momento histórico moi complexo, contribúe á desmoralización e debilita a capacidade colectiva para transitar un terreo adverso.
Sempre é, abofé, unha aposta intelectual moito máis "segura" declarar a capitulación, tomar distancia, preservar unha suposta pureza analítica. É unha aposta máis segura porque a realidade sobre o terreo é complexa e nunca é completamente previsíbel. Pero esa é unha aposta feita desde fóra. Dentro do Proceso Bolivariano, a característica definitoria foi outra: a negativa a abandonar a loita mentres as condicións permanezan abertas. Ademais, as acusacións de traizón ou capitulación non só son falsas, senón tamén politicamente daniñas. Aplanan dinámicas complexas en xuízos morais e opacan o terreo estratéxico no que se desenvolve o proceso.
Isto non é simplemente unha disputa entre narrativas, senón unha cuestión de como se produce e se comprende a propia realidade. En Venezuela, eses relatos enfrontan unha dificultade específica: baten cun movemento politicamente organizado que aprendeu a interpretar a realidade de maneira colectiva.
Por suposto, hai decisións nas que o pobo non participa directamente, pero o debate está sempre presente. Ademais, nas comunas máis consolidadas, a vida non segue unha lóxica imposta polo sistema; prodúcese en común, fórxase en asembleas e en prácticas cotiás. Por iso é importante escoitar as bases chavistas –ás veces críticas de políticas específicas pero comprometidas co Goberno. Isto permite distinguir entre o que se di sobre a nosa realidade e o que efectivamente vivimos.
Defender a Revolución Bolivariana en 2026 non é só denunciar a agresión imperialista. É defender e afondar nos procesos a través dos cales un pobo está aprendendo a se gobernar a si mesmo. E o aprendido non desaparece cunha mudanza nalgunhas políticas institucionais ou un momento de repregamento. Persiste como capacidade e como conciencia. E iso, por suposto, ten implicacións materiais na loita.
Non hai garantías de vitoria. Os procesos revolucionarios desenvólvense en condicións adversas e son moldeados en certa medida por forzas que adoitan escapar ao seu control. Marx comparou a revolución cunha toupa que pode desaparecer baixo terra pero que segue sendo unha forza telúrica. O que existe hoxe en Venezuela non é un proxecto esgotado ou a piques de colapsar. É un pobo que aprendeu –de maneira desigual pero decisiva– a se organizar, a estudar a realidade e a loitar colectivamente.
Esta experiencia acumulada non pode ser desbotada nin desestimada. Tampouco non se pode abandonar a favor da predición intelectualmente "segura" da derrota. O chavismo, forxado ao longo de anos de loita e marcado por unha acumulación histórica de aprendizaxe política, segue sendo unha forza con capacidade para defenderse, rectificar cando é necesario e avanzar no proxecto.
_____________________________________________________________________________
*Artigo orixinal en Montlhy Review.
_____________________________________________________________________________
[Artigo tirado do sitio web La Haine, do 10 de maio de 2026]