Ultimamente, apenas pasa unha semana en Europa sen que se atribúa a Rusia o enxergamento dun dron, un incendio ou un corte de electricidade. Dísennos que todos estes incidentes forman parte dunha «guerra híbrida» implacábel e cada vez máis intensa que Moscova está librando contra o continente.
As tensións intensificáronse drasticamente en setembro despois de que Alemaña atribuíse formalmente a Moscova un ataque «frustrado» cun dron contra o aeroporto de Leipzig/Halle. Pero, respaldan as probas as afirmacións occidentais de que Rusia está librando unha guerra híbrida sistemática contra Europa?
Como probas cítanse habitualmente diversos conxuntos de datos e informes, entre eles os da Universidade de Leiden, o Soufan Center, a Associated Press e centros de estudos relacionados coa defensa como o IISS, o CSIS e GLOBSEC. Tomados individualmente, cada un deles pinta un panorama sombrío. No entanto, ao analizalos en conxunto, contan unha historia moi diferente. Para comezar, as cifras non cadran: segundo o informe, Rusia lanzou entre 52 e 255 ataques híbridos en Europa desde febreiro de 2022, unha discrepancia de cinco veces para o que se supón que é a mesma campaña.
A razón é que non existe unha definición consensuada de que é, en realidade, un ataque híbrido. O propio IISS admite que o termo é «amorfo». Algúns informes só teñen en conta os actos de sabotaxe física; outros inclúen colantes a favor do Kremlin, graffitis, manifestacións pola paz e mesmo o paso da Armada rusa polo Canal da Mancha. Noutras palabras, é un concepto que pode utilizarse para abarcar case calquera cousa. Ademais, na maioría dos casos, as probas que vinculan Rusia son moi débiles ou, de feito, inexistentes. As probas da responsabilidade rusa adoitan consistir en artigos xornalísticos que informan de que os funcionarios occidentais o sospeitan. Se un goberno afirma que «foi Rusia», o caso acaba na lista.
No entanto, moitos dos casos de suposta sabotaxe rusa que máis repercusión mediática tiveron —o «bloqueo» do sinal GPS do avión de von der Leyen, os incidentes cos cables do Báltico a finais de 2024, o accidente dun avión de carga de DHL, un incendio no aeroporto de Heathrow en 2025— acabaron esfarelándose ante unha análise elemental. En cada caso, finalmente descartouse a implicación rusa. Resultou que o sinal do avión de von der Leyen nunca se perdeu. Os cables do Báltico foron danados por áncoras arrastradas por barcos con pavillón chinés e de Hong Kong, e os investigadores non atoparon probas de intencionalidade. O accidente de DHL en Vilna debeuse a un erro do piloto, e o incendio de Heathrow, a un fallo nunha subestación que se identificara anos antes pero que nunca se reparara. Pero cantas persoas o saben realmente, tendo en conta que este tipo de rectificacións adoitan recibir unha cobertura mediática mínima?
O mesmo ocorreu co pánico polos drons que se estendeu por Europa no outono de 2025, cando os enxergamentos case diarios provocaron o peche de varios aeroportos en todo o continente. Os líderes culparon abertamente Moscova, pero practicamente todos os enxergamentos de «drons rusos» resultaron ser infundados: unha investigación neerlandesa sobre uns 60 incidentes concluíu que había «moito pánico e apenas probas de implicación rusa», e que moitos dos enxergamentos resultaron ser drons de afeccionado, avións, helicópteros, satélites ou mesmo estrelas.
Nos casos en que os drons rusos si entraron no espazo aéreo da OTAN —en Polonia, Romanía, Moldavia e Lituania—, isto ocorreu case sempre preto da fronteira con Ucraína, durante ataques contra obxectivos ucraínos. Incluso o presidente lituano declarou que o último incidente deste tipo (outubro) probabelmente foi causado por un dron que se desviou do seu rumbo debido ás interferencias ucraínas. Isto parece moito máis unha consecuencia da guerra veciña que unha campaña deliberada de incursións. Houbo un incidente no que se derrubou un dron ruso no máis profundo do territorio polaco, pero incluso neste caso os responsábeis dos servizos de intelixencia occidentais admitiron «en privado» que a incursión rusa probabelmente non foi intencionada.
E logo está o caso de Leipzig/Halle. Tras a acusación oficial de Alemaña sobre a implicación rusa, o secretario xeral da OTAN, Mark Rutte, non tardou en declarar que «as probas son claras». Pode que isto sexa certo, pero, dado que en realidade non se fixo pública ningunha proba, non queda máis remedio que crer na palabra das autoridades alemás. Como dixo un profesor alemán a EUobserver, a atribución «pode ser plausíbel, pero é evidente que non hai probas».
En última instancia, unha vez deixados de lado todos os «incidentes» especulativos e sen demostrar, o que queda é un feixe de casos de sabotaxe demostrábeis que deron lugar a condenas, desde un incendio provocado nun almacén de Londres até autobuses incendiados en Praga, un incendio nun IKEA de Vilna e algúns paquetes con localizadores GPS enviados cara a Ucraína, supostamente para explorar obxectivos e rutas de transporte con fins de sabotaxe. No entanto, incluso nestes casos, os tribunais condenaron a recrutas de baixo rango, a miúdo contactados a través de contas anónimas en Telegram, e só nuns poucos casos —en particular, o incendio do almacén de Londres e os paquetes con localizadores GPS en Alemaña— se estableceu unha conexión co Estado ruso ou os seus representantes nun xuízo controvertido, mentres que no resto de casos se baseou en declaracións de culpabilidade ou en audiencias a porta pechada. Pero incluso supoñendo que Rusia estea realmente detrás de todos estes casos, o panorama que se debuxa é o duns poucos incidentes esporádicos con danos limitados —dificilmente a «guerra» á que adoitan aludir os líderes europeos—.
Trátase, pois, simplemente dun caso de pánico colectivo avivado por uns medios de comunicación adictos aos clics? Ou ben, dado que as afirmacións sobre unha «guerra híbrida» rusa contra Europa parecen basearse en pouco máis que propaganda, existe un esforzo concertado por parte da elite da Unión Europea e a OTAN para condicionar os cidadáns a crer que Europa está sendo atacada por Rusia?
É evidente que esta narrativa serve a diversos intereses. Para comezar, axuda os gobernos a manter o apoio a unha guerra cada vez máis impopular en Ucraína e a unha campaña de rearmamento continental que requirirá dolorosos recortes no gasto doutros sectores. Tal e como sinala un informe do Instituto Letón de Asuntos Internacionais, o «lema difuso» da guerra híbrida parecería estar impulsado «pola necesidade de dar un impulso aos orzamentos de defensa en declive e á cohesión da OTAN, cada vez máis débil». Funcionou: o pánico aos drons provocou un aumento do gasto en medidas contra os drons tanto a nivel da UE como da OTAN. Mentres tanto, os servizos de intelixencia esgrimiron a ameaza de sabotaxe para obter maiores poderes.
O espectro da «inxerencia rusa» tamén ofrece un beneficio autoritario máis amplo, que xustifica desde a censura en Internet até a represión da disidencia e a xestión electoral —como ocorreu de forma especialmente flagrante en Romanía, onde se anulou unhas eleccións enteiras debido a unha suposta campaña de desinformación rusa para a que nunca se achegou ningunha proba de implicación rusa. Máis recentemente, o primeiro ministro británico Andy Burnham, no marco dunha campaña a favor de estreitar os lazos coa UE, afirmou que era «evidente» que Rusia interferira no referendo sobre o Brexit, sen achegar ningunha proba, a pesar de que varias investigacións atoparon poucas ou ningunha proba que respalde esta afirmación.
Cómpre concluír que, na medida en que se está librando unha «guerra híbrida» contra Europa, a están librando os propios círculos dirixentes da UE e a OTAN contra a súa propia poboación, en forma dunha prolongada campaña de guerra psicolóxica destinada a esaxerar a ameaza rusa.
O máis preocupante é o risco de que isto se converta nunha profecía autocumprida. Os países da OTAN seguen facilitando —mediante apoio en materia de intelixencia, satélites e selección de obxectivos— os ataques ucraínos de longo alcance contra Rusia, incluso contra infraestruturas civís, e cada ataque aumenta a probabilidade dunha represalia rusa contra territorio da OTAN. Se chegara a producirse tal ataque, presentaríase como unha escalada non provocada da «guerra híbrida» que Rusia está librando actualmente, o que deixaría pouco marxe para a moderación europea.
Trátase dun clásico dilema de seguridade. Nun clima así, bastaría moi pouco para que unha «guerra híbrida» —que até o de agora existe en gran medida só sobre o papel— se convertese rapidamente nunha guerra aberta entre potencias con armas nucleares.
En Italia, a expresión «estratexia da tensión» evoca un período escuro, desde finais dos anos 60 ata principios dos 80, no que os servizos de intelixencia e as redes paramilitares secretas que operaban baixo os auspicios da OTAN esaxeraron a ameaza terrorista para atemorizar o electorado, incluso levando a cabo actos terroristas que, nalgúns casos, se atribuíron posteriormente á esquerda. Os líderes europeos deberían mostrarse cautelosos ante a posibilidade de revivir unha estratexia deste tipo.
_____________________________________________________________________________
(*) Este artigo baséase nunha investigación en profundidade publicada no Substack do autor: The “Russian hybrid war” narrative: a new NATO strategy of tension?
_____________________________________________________________________________
[Artigo tirado do sitio web Rebelion, do 13 de novembro de 2026]