• Nova

Inflación, crise xeral e momento político

Carles Badenes - 13 Set 2022

O rápido crecemento da inflación supón unha drástica desvalorización salarial e de condicións de vida, mais tamén unha fonte de inestabilidade macroeconómica e de potencial conflitividade. Máis aló dos detonantes inmediatos, cómpre entender a conxuntura actual no marco da crise xeral do capitalismo e dun cambio de ciclo histórico

 O Índice de Prezos ao Consumo español disparouse o pasado xuño até un crecemento do 10,2% interanual. Trátase do maior crecemento dos prezos en 37 anos e, co impulso de sectores como a enerxía ou alimentos, a inflación subxacente (a dos produtos con prezos tradicionalmente pouco volátiles) chega ao 5,5%. O fenómeno non é exclusivo da economía española, senón que se estende pola zona euro, os Estados Unidos e gran parte do planeta.

 Isto tradúcese nunha enorme perda de poder de compra dos salarios, como tamén de subsidios e pensións. Para termos unha idea, a actual taxa de inflación suporía perdas salariais equivalentes a un mes e unha semana de traballo no transcurso dun ano. Onde foi parar esta riqueza? Segundo varios estudos, case exclusivamente aos beneficios empresariais internos ou exteriores.

 Desde este punto de vista, a inflación preséntasenos logo de maneira espida, como un conflito distributivo e un proceso de desvalorización salarial. Máis aínda se temos en conta que o aumento dos prezos foi moito máis elevado entre os produtos de primeira necesidade e castigou especialmente os orzamentos dos estratos populares, mentres sectores oligopólicos politicamente protexidos obtiñan ganancias astronómicas.

 En vista da parálise social e política do momento, nada convida a pensar que este empobrecemento xeral sexa reversíbel a curto e medio prazo. Máis ben podería continuar e agravarse. Aínda así, a inflación vai máis aló dos seus aspectos distributivo e sinala problemas moito máis profundos na orde económica e político actual. É por iso polo que convén ter presentes as súas causas e implicacións, tanto desde o punto de vista teórico como en termos históricos.

O paradoxo da inflación

 A priori, as subas xerais e sostidas dos prezos parecerían contraditorias con algunhas das características distintivas do capitalismo: como o investimento en maquinaria e o aumento da produtividade; a innovación técnica ou as presións da competencia. De feito, nos sectores máis dinámicos e intensivos en tecnoloxía os prezos baixaron nos últimos quince anos: en teléfonos (-88,1%), aparellos informáticos, audiovisuais e fotográficos (-68,1%) ou electrodomésticos (-7,7%). Entrementres, o índice xeral de prezos medraba o 31,6%.

 Aínda así esta contradición é só aparente, por polo menos tres razóns. En primeiro lugar, polo carácter desequilibrado e caótico do crecemento. En ausencia de coordinación e planificación, a expansión máis rápida dalgúns subsectores ou ramas pode xerar desaxustes e colos de botella. Normalmente, trátase de episodios puntuais con escasa incidencia sobre o nivel de prezos. Aínda así, se os colos de botella se xeneralizan ou afectan a materias primas ou bens que forman parte de varios procesos produtivos, poden impulsar a inflación de custos.

 A segunda razón é a pugna distributiva entre sectores produtivos e entre clases. Unha pugna en que o grao de organización e o poder político-económico dos diferentes intereses ou grupos resulta chave. Historicamente, por exemplo, a fortaleza sindical permitira neutralizar o aumento do custo da vida con melloras salariais. Hoxe, en cambio, son sobre todo sectores económicos moi concentrados ou politicamente protexidos os que están en posición de resistir as presións á baixa dos prezos e de se adaptaren rapidamente nas subas. O conflito distributivo, en todo caso, adoita amplificar e alongar no tempo os impactos da inflación, máis que ser o detonante.

 A terceira razón ten que ver co feito de que o capitalismo non é só unha economía baseada na produción competitiva de mercadorías. Tamén é unha economía monetaria. Isto sitúa o estado e sistema bancario no centro do seu funcionamento. Os bancos centrais, mediante a emisión de moeda, e a banca, mediante depósitos e empréstitos, crean diñeiro. E fano respondendo á demanda: poden ofrecer empréstitos baratos, mais as empresas e familias decidirán ou non endebedarse en función do ciclo económico, as súas necesidades e expectativas, etc. Agora ben, isto non quere dicir que a oferta monetaria non poida crecer máis rápido que a produción de bens e servizos. Os rescates a empresas ou os refinanciamentos, as entradas repentinas de capitais exteriores nunha economía e as burbullas especulativas proporcionan exemplos habituais de creación de diñeiro sen correspondencia co aumento da produción. Se este diñeiro excedente se canaliza cara á demanda de bens e servizos en sectores que non poden axustar rapidamente a súa oferta pode xerar inflación monetaria.

 Por estas razóns a inflación é a norma, máis que a excepción, nas economías de mercado modernas. Cando os factores mencionados se combinan cunha caída da rendibilidade ou con crises cambiarias e desvalorizacións, poden dar lugar a crecementos de prezos en espiral que poñen en risco o funcionamento de todo o sistema. Por iso cómpre preguntarse polos detonantes do actual episodio inflacionario e polos seus vínculos con tendencias de fondos, ás portas dunha posíbel crise inflacionaria.

Inestabilidade económica e crise xeral

 A secuencia do crecemento desbocado dos prezos durante o último ano pódese resumir como segue. Interrupción, por mor da pandemia, das cadeas produtivas globais. Transferencias gobernamentais masivas a empresas e familias. Rápida recuperación do consumo e o investimento. Colos de botella na oferta internacional. Tensións nos mercados de hidrocarburos, agravadas pola especulación aos mercados de futuros. No caso europeo, ampliación dos efectos por unha regulación do mercado favorábel aos intereses dos oligopolios enerxéticos. Inicio da guerra en Ucraína e escalada de sancións e ameazas, con impactos directos sobre a oferta de gas, petróleo, cereais e outros produtos básicos.

 A inflación na zona euro respondería, principalmente, ao choque dos custos enerxéticos e, en menor medida, alimentarios, mentres que no caso dos Estados Unidos o peso dos factores de demanda estimulada polas axudas distribuídas durante a pandemia sería maior.

 Visto así, os detonantes inmediatos do proceso inflacionario actual pódense considerar en gran parto fortuítos; froito dunha acumulación de choques exóxenos e imprevisíbeis. Porén, a conxuntura de inestabilidade económica relaciónase con problemas estruturais moito máis profundos: a inflación é hoxe a manifestación dunha crise xeral do capitalismo con tres grandes eixos.

 En primeiro lugar, as dificultades propiamente económicas. Estou a referirme aos problemas de rendibilidade que hai anos que se arrastran. Tamén, e en estreita conexión, ao relativo estancamento da produtividade e do investimento non inmobiliario, aos riscos de sobreprodución en ramas chave e á hipertrofia financeira. A pesar da crecente porción do pastel económico que nas últimas catro décadas foi a parar aos beneficios e rendas, estes problemas de fondos están lonxe de se resolver.

 En segundo lugar, unha crise ecolóxica que vai máis aló da ameaza inminente da mudanza climática. O esgotamento de recursos (especialmente hidrocarburos e minerais estratéxicos) que se divisa a medio prazo; a crecente competencia por usos do solo agrario, ou a contaminación de reservas biolóxicas e acuíferos apuntan a situacións máis explosivas que o que evoca a noción de transición. Tanto os tímidos esforzos institucionais para afrontar o cambio climático, como os problemas de escaseza xerarán no futuro próximo novas presións inflacionarias e unha disputa pola distribución dos custos de adaptación.

 Por último, a inestabilidade xeopolítica. Os cambios na división internacional do traballo propiciados pola globalización e acelerados a partir da crise do 2008 atinxiron as xerarquías entre países. Desde hai unha década estamos instalados nunha fase de volatilidade e tensións crecente, correspondendo á decadencia da hexemonía norteamericana: aquilo que Rafael Poch denominou «a era dos imperios combatentes». A globalización entusiasta, case incontestada e unipolar, deu  nunha maior competencia entre potencias e economías nacionais. O ascenso das forzas nacionalistas e de ultradereita agrava os perigos desta tendencia. A confrontación indirecta pero explícita das principais potencias en Ucraína é a manifestación máis evidente desta inestabilidade xeral.

 Este conxunto de elementos sitúannos ante un verdadeiro cambio de ciclo histórico. De maneira sintética, poderiamos falar da fin dos longos anos noventa: un período de máis de tres décadas marcadas polo auxe das políticas neoliberais, a integración económica global baixo liderado norteamericano e a estabilidade xeral de prezos. O retorno da inflación non é máis que o síntoma máis rechamante dos cambios de fondos que se xestaron nos últimos quince anos.

O retorno dun monstro e a fin dos longos anos noventa

 Durante a chamada Idade Dourada do capitalismo fordista e keynesiano entendíase que o crecemento sostido dos prezos era para a economía o que a posidonia para os ecosistemas mariños: síntoma incómodo de saúde e sustentabilidade.  Aínda así, a crise internacional dos anos setenta, unha combinación de inflación disparada con paro, deu lugar a un conxunto de respostas que transformaron completamente as correlacións de forzas e as formas de organizar a produción e o consumo. Como sinalou Adam Tooze, a crise foi unha loita histórica en que as forzas da desinflación saíron vitoriosas.

 A exitosa ofensiva antisindical, o paro e a apertura á competencia global e as deslocalizacións, permitiron manter os custos laborais baixo control. Para os bancos centrais, que emerxían como unha sala de mando blindada de presións democráticas, a estabilidade de prezos era a máxima obsesión. Permitíanse (e fomentaban), abofé, episodios de crecemento descontrolado dos prezos nos mercados financeiros e inmobiliarios, como unha vía para estimular unha demanda anémica con burbullas especulativas. Mais a política fiscal e monetaria quedou subordinada na loita contra a inflación. Como resultado, os prezos tenderon a crecer a ritmos cada vez máis baixos. Durante a última década, mesmo chegaron a caer nalgúns anos.

 Aínda así, a Gran Recesión veu alterar estes equilibrios. O estourido da crise de 2008 abriu unha etapa de rescates masivos e dopaxe continuada dos mercados financeiros, mediante tipos de xuros historicamente baixos. O apoio millonario nos grandes capitais acompañouse, especialmente na periferia europea, dun dos procesos de desposesión máis rápidos e profundos da historia recente. Decenas de miles de desafiuzamentos, privatizacións e recortes drásticos en servizos públicos conformaron a outra cara da transferencia masiva de recursos públicos ao sector bancario e ás grandes empresas.

 Estas tendencias non fixeron máis que se acentuar durante a pandemia: dando lugar a rescates de proporcións aínda moito máis grandes, acompañados de estratexias neodesenvolvementistas baixo a hexemonía de sectores extractivos. Ante a actual situación de inestabilidade macroeconómica, e o cambio que supón o retorno do monstro da inflación, que resposta hai que esperar desde os poderes políticos?

Recesión autoinflixida e conflitividade dispersa

 Polo momento, o goberno español apostou para unha fuxida cara a diante: cubrir con recursos públicos unha parte da avultada factura enerxética e evitar axustes drásticos no consumo eléctrico e de hidrocarburos. De maneira parecida ao resto de gobernos europeos, preferiuse pór en risco a engrenaxe económica e a recuperación pospandemia antes de que intervir nos beneficios do oligopolio eléctrico.

 Mais son os bancos centrais e non os gobernos electos os que desde hai décadas posúen o poder de decisión sobre os aspectos chave da política económica. E estes anunciaron unha verdadeira mudanza de rumbo respecto da última década: subas dos tipos de xuros (que nos Estados Unidos ou Reino Unido xa empezaron a producirse), e fin do programa de compras masivas de débeda pública á eurozona. O obxectivo é arrefriar a demanda para frear os prezos. Pero o risco é que poidan provocar unha recesión. Ou máis ben reforzar os efectos nesta dirección do crecemento de prezos e o contexto de incerteza. A pesar de que as autoridades monetarias se comprometeron a subas graduais, este risco non é disparatado: a crise do 2008-2010 en Europa estivo precedida por subas de tipos, e 8 dos 11 últimos episodios de encarecemento do crédito nos Estados Unidos foron seguidos por recesións. É probábel, ademais, que as medidas sexan pouco eficaces, polo menos en Europa onde a inflación responde principalmente ao choque de oferta internacional.

 Aínda así, quen ten un martelo soamente ve cravos, e os bancos centrais teñen uns poucos menos instrumentos ao seu alcance que aqueles que se empregaron para derrotar unha ameaza sindical e unha socialdemocracia que hoxe non existen. Mesmo se o endurecemento das condicións monetarias se considera pouco conveniente en Europa, a marxe de manobra do BCE é limitado. Os tipos levan oito anos a cero e isto alimenta burbullas especulativas que xeran riscos adicionais. Pero ademais, as subas da Fed fixeron que o dólar gañe valor ante outras moedas. O euro perdeu poder de compra até situarse en paridade co dólar, cousa que reforza o encarecemento das importacións enerxéticas e alimentarias.

 Un escenario probábel, pois, é o dunha crise que combine alta inflación con paro, estancamento económico e recortes do gasto público por mor dos crecentes custos de financiala: as primas de risco dos estados do sur de Europa creceron nas últimas semanas. Neste cadro habería que incluír tamén as posibilidades de explosións dispersas, pouco organizadas e imprevisíbeis de conflitividade social.

 Os picos de encarecemento internacional dos alimentos dos últimos vinte anos foron asociados a revoltas e, mesmo, episodios revolucionarios (como a Primavera Árabe). Aínda así, a escasa resposta que recibiu o encarecemento artificial da luz no último ano semella indicar que a marxe de manobra política das elites é considerábel, despois do esgotamento do ciclo de mobilizacións da última década. O que é máis dubidoso é se as explosións de malestar, en forma de protestas ou revoltas populares, poden constituír algo máis que episodios de resistencia temporal, impotentes ante as dimensións do problema.

 A saída á crise dos anos setenta foi da man da progresiva erosión, fragmentación e perda de peso económico-político da clase obreira industrial, baixo o peso da lóxica de mercado; un proceso equiparábel aos descritos por Karl Polanyi, na Gran Transformación. A saída á Gran Recesión, baseouse principalmente nun proceso masivo de pillaxe, empobrecemeento e transferencia de recursos dirixido desde o poder político: aquilo que o xeógrafo David Harvey denominou «acumulación por desposesión». É urxente pensar o retroceso drástico nas condicións de vida a que nos enfrontamos en termos de como agravan e modifican estas tendencias anteriores co fin de construír alianzas ao redor da loita contra o encarecemento da vida, o paro e a guerra, así como de recuperar a iniciativa política.

 

[Artigo tirado do sitio web da revista catalá Catarsi, do 12 de setembro de 2022]